از سال ۱۴۰۲ به بعد، روی قبوض برق بسیاری از واحدهای صنعتی عبارتهایی مثل «بهای برق سبز» یا «انرژی مشمول ماده ۱۶» ظاهر شده است. این مبالغ برای خیلی از مدیران مالی و مدیران کارخانهها هنوز مبهم است؛ اینکه این عدد از کجا آمده و چطور محاسبه شده.
مبنای این تغییر، ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانشبنیان است که صنایع بزرگ را موظف میکند بخشی از مصرف برق خود را از انرژیهای تجدیدپذیر تأمین کنند و اگر این کار را نکنند، همان بخش از مصرفشان با تعرفه برق تجدیدپذیر (برق سبز) محاسبه میشود.
در این مقاله، بهعنوان یک راهنمای کاربردی، نحوه محاسبه بهای انرژی مشمول مصوبه ماده ۱۶ قانون را قدمبهقدم توضیح میدهیم؛ طوری که هم برای نویسنده محتوا قابل استفاده باشد، هم برای مدیر صنعتی، حسابدار و هم برای مشاوران انرژی.
بهای انرژی ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانشبنیان چیست و چه کسانی مشمول آن میشوند؟
طبق ماده ۱۶ قانون جهش تولید دانشبنیان، صنایع با قدرت مصرف بیش از یک مگاوات موظفاند درصد مشخصی از برق مصرفی سالانه خود را از منابع تجدیدپذیر تأمین کنند. اگر این تکلیف را انجام ندهند، وزارت نیرو آن درصد از مصرف را با تعرفه برق تجدیدپذیر محاسبه و روی قبض برق آنها اعمال میکند. در ادامه برای صنایع نحوه خرید برق بالای یک مگاوات را توضیح دادهایم.
نکات کلیدی ماده ۱۶:
- دامنه شمول: واحدهای صنعتی با قدرت قراردادی یا مصرف بیش از ۱ مگاوات
- درصد مشمول: سال ۱۴۰۲: ۱٪ از کل انرژی برق مصرفی
- سالهای ۱۴۰۳ تا ۱۴۰۶: هر سال یک واحد درصد اضافه میشود تا به ۵٪ برسد
روش تأمین:
- احداث نیروگاه تجدیدپذیر (مثلاً خورشیدی)
- خرید انرژی تجدیدپذیر از تابلوی سبز بورس انرژی
- قرارداد دوجانبه خرید برق با تولیدکنندگان برق تجدیدپذیر
پس هر صنعتی که در این دامنه قرار بگیرد، باید یا خودش برق سبز بخرد یا تولید کند، یا آماده پرداخت بهای انرژی مشمول ماده ۱۶ روی قبض برق باشد.
هدف اصلی قانون این است که:
-
وابستگی صنایع به برق حرارتی کاهش پیدا کند
-
سرمایهگذاری در نیروگاههای خورشیدی، بادی و سایر منابع تجدیدپذیر افزایش یابد
-
بازار خرید و فروش برق پاک و تولید داخلی این حوزه تقویت شود
در حال حاضر بخشی از صنایع بزرگ کشور، احداث نیروگاه خورشیدی یا خرید برق سبز را آغاز کردهاند؛ اما تعداد زیادی از واحدها هنوز اقدامی برای تأمین این درصد قانونی انجام ندادهاند و در نتیجه با هزینههای ماده ۱۶ روبهرو شدهاند.
مفاهیم کلیدی در نحوه محاسبه بهای انرژی مشمول ماده ۱۶ قانون
قبل از ورود به فرمولها، چند اصطلاح را باید دقیق بشناسیم:
۱. مصرف کل انرژی قرائتشده در دوره
این همان عددی است که از روی کنتور و در پایان هر دوره قبض (مثلاً ماهانه یا دوماهه) خوانده میشود؛ یعنی کل کیلوواتساعت مصرفشده در آن دوره.
۲. درصد مشمول ماده ۱۶
درصدی از مصرف کل که باید از انرژیهای تجدیدپذیر تأمین شود. مثلاً:
۱۴۰۲ → ۱٪
۱۴۰۳ → ۲٪
تا رسیدن به حداقل ۵٪ در پایان سال پنجم اجرای قانون
۳. مصرف انرژی مشمول ماده ۱۶
این همان بخشی از مصرف است که یا باید از برق سبز تأمین شود، یا اگر نشد، با تعرفه برق تجدیدپذیر محاسبه خواهد شد.
بهاستناد دستورالعملهای منتشرشده، مصرف مشمول بهصورت زیر بهدست میآید:
مصرف انرژی مشمول = مصرف کل قرائتشده × درصد مشمول
۴. نرخ برق تجدیدپذیر (نرخ برق سبز)
ساتبا (سازمان انرژیهای تجدیدپذیر و بهرهوری انرژی برق) موظف است بهصورت مستمر متوسط نرخ خرید برق از نیروگاههای تجدیدپذیر را محاسبه و به توانیر اعلام کند تا مبنای تعرفه برق سبز قرار گیرد.
در سالهای اخیر، نرخ برق سبز در بورس انرژی در محدوده ۳۰٬۰۰۰ تا ۴۰٬۰۰۰ ریال بر هر کیلوواتساعت گزارش شده است.
۵. بهای انرژی مشمول
مبلغ ریالیای که بابت مصرف مشمول ماده ۱۶ و براساس نرخ برق تجدیدپذیر روی قبض واحد صنعتی مینشیند.
نحوه محاسبه بهای انرژی مشمول مصوبه ماده ۱۶ قانون
بهای انرژی ماده ۱۶ چگونه در قبض برق محاسبه و اعمال میشود؟
بهای انرژی ماده ۱۶ تنها در صورتی به قبوض برق اضافه میشود که صنایع تکلیف قانونی خود در تأمین انرژی پاک را انجام نداده باشند. یعنی اگر یک واحد صنعتی نتواند درصد تعیینشده از برق را از نیروگاه تجدیدپذیر تولید یا خرید کند، همان مقدار مصرف، با تعرفه برق تجدیدپذیر (برق سبز) محاسبه و بهعنوان جریمه ماده ۱۶ به قبض اضافه میشود.
نکات مهم درباره نحوه اعمال جریمه:
-
درصد مشمول ماده ۱۶ از ۱٪ شروع شده و هر سال ۱٪ اضافه میشود تا به ۵٪ برسد.
-
مبلغ جریمه براساس مصرف مشمول × نرخ برق تجدیدپذیر ساتبا محاسبه میشود.
-
نرخ برق تجدیدپذیر ماهانه توسط ساتبا اعلام میشود و معمولاً چندین برابر تعرفه برق عادی است.
نمونههای واقعی از نرخ ماده ۱۶
-
در زمستان ۱۴۰۲ نرخ اعمالشده برای صنایع حدود ۲۷٬۰۰۰ ریال به ازای هر کیلوواتساعت بود؛ رقمی که برای برخی صنایع بزرگ، میلیونها تومان هزینه اضافه ایجاد کرد.
-
در سال ۱۴۰۳، علاوه بر افزایش نرخ، درصد تعهد نیز به ۲ درصد رسیده است. بنابراین هم نرخ بیشتر شده و هم میزان مصرفی که مشمول جریمه میشود افزایش یافته است.
تعرفه ماده ۱۶ در خرداد ۱۴۰۳
براساس اعلام رسمی، تعرفه برق سبز در خرداد ۱۴۰۳ حدود ۳٬۲۲۹ تومان برای هر کیلوواتساعت بوده است؛ یعنی تقریباً ۱۵ برابر تعرفه برق معمولی.
به همین دلیل، واحدهای صنعتی که مصرف بالایی دارند اگر برای تأمین برق پاک برنامهریزی نکنند، رقم ماده ۱۶ میتواند هزینههای بسیار سنگینی به آنها تحمیل کند.
حالا برویم سراغ اصل ماجرا؛ یعنی فرمولها و ترتیب محاسبه. برای سادهسازی، فرض میکنیم شما یک واحد صنعتی هستید که مشمول ماده ۱۶ شدهاید.
گام اول: تعیین مصرف کل دوره
از روی قبض یا گزارش قرائت کنتور، مصرف کل انرژی دوره (مثلاً یکماهه یا دوماهه) را بر حسب کیلوواتساعت یادداشت کنید.
مثلاً:
مصرف کل دوره = ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ کیلوواتساعت
گام دوم: تشخیص درصد مشمول در سال موردنظر
با توجه به سال اجرای قانون، درصد مشمول را از جدول یا بخشنامههای وزارت نیرو و ساتبا استخراج کنید.
مثلاً:
اگر سال ۱۴۰۲ باشد → ۱٪
اگر سال ۱۴۰۳ باشد → ۲٪
و …
گام سوم: محاسبه مصرف انرژی مشمول ماده ۱۶
فرمول پایه:
مصرف مشمول = مصرف کل دوره × درصد مشمول
مثلاً اگر در سال ۱۴۰۲ باشید:
مصرف مشمول = ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ × ۰٫۰۱ = ۱۵٬۰۰۰ کیلوواتساعت
گام چهارم: کسر انرژی تأمینشده از منابع تجدیدپذیر (در صورت وجود)
اگر شما بخشی از این نیاز را از راههای زیر تأمین کرده باشید:
- تولید برق خورشیدی یا بادی در نیروگاه اختصاصی خود
- خرید برق سبز از تابلو سبز بورس انرژی
- قرارداد دوجانبه با تولیدکننده برق تجدیدپذیر
میزان برق تأمینشده از این منابع از مصرف مشمول کسر میشود.
مصرف مشمول نهایی = مصرف مشمول – انرژی تأمینشده از تجدیدپذیر
اگر این مقدار صفر یا منفی شود، عملاً بهای انرژی مشمول برای آن دوره به حداقل یا صفر میرسد.
گام پنجم: اعمال نرخ برق تجدیدپذیر روی مصرف مشمول نهایی
در نهایت، مصرف مشمول نهایی در تعرفه برق تجدیدپذیر (نرخ برق سبز) ضرب میشود تا بهای انرژی مشمول ماده ۱۶ بهدست آید.
بهای انرژی مشمول = مصرف مشمول نهایی × نرخ برق سبز
این مبلغ روی قبض برق، معمولاً در ردیفی جداگانه با عناوینی مثل «بهای برق تجدیدپذیر»، «برق سبز» یا «انرژی مشمول ماده ۱۶» درج میشود.
مثال عددی کامل از نحوه محاسبه بهای انرژی مشمول ماده ۱۶ قانون
برای ملموس شدن بحث، یک مثال ساده در نظر بگیریم:
سال محاسبه: ۱۴۰۲ (درصد مشمول = ۱٪)
مصرف کل برق در دوره (مثلاً سالانه برای سادگی): ۱۸٬۰۰۰٬۰۰۰ کیلوواتساعت
شرکت دادمان یزد
فرض: واحد صنعتی هیچ نیرویگاه تجدیدپذیر نداشته و برق سبز هم نخریده است
نرخ برق تجدیدپذیر (برای سادگی فرضی): ۳۰٬۰۰۰ ریال به ازای هر کیلوواتساعت
۱. محاسبه مصرف مشمول
مصرف مشمول = ۱۸٬۰۰۰٬۰۰۰ × ۰٫۰۱
مصرف مشمول = ۱۸۰٬۰۰۰ کیلوواتساعت
۲. چون هیچ تأمین تجدیدپذیری انجام نشده:
مصرف مشمول نهایی = همان ۱۸۰٬۰۰۰ کیلوواتساعت
۳. محاسبه بهای انرژی مشمول
بهای انرژی مشمول = ۱۸۰٬۰۰۰ × ۳۰٬۰۰۰ ریال
= ۵٬۴۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال
یعنی ۵۴۰ میلیون تومان (با فرض هر ۱۰٬۰۰۰ ریال = ۱٬۰۰۰ تومان)
این همان عددی است که در گفتوگوهای رسمی و رسانهای هم بهعنوان یک نمونه واقعی از جریمه ماده ۱۶ برای واحدهای صنعتی مصرفکننده مطرح شده است.
اگر همان واحد صنعتی مثلاً ۱۲۰٬۰۰۰ کیلوواتساعت برق تجدیدپذیر خریداری یا تولید کرده بود، مصرف مشمول نهایی به ۶۰٬۰۰۰ کیلوواتساعت کاهش میکرد و بهای انرژی مشمول به شکل محسوسی پایین میآمد.
راههای تأمین برق سبز و کاهش بهای انرژی مشمول
برای اینکه مبلغ بهای انرژی مشمول روی قبض برق کنترل شود، صنایع چند گزینه عملی دارند:
۱. احداث نیروگاه تجدیدپذیر (معمولاً خورشیدی)
صنعت میتواند روی بام سولهها یا زمینهای پیرامونی خود، نیروگاه خورشیدی احداث کند و انرژی تولیدی را:
یا مستقیماً در مصرف خود استفاده کند یا به شبکه تزریق کرده و از محل آن، تعهد ماده ۱۶ را رفع کند.
۲. خرید برق از تابلوی سبز بورس انرژی
تابلوی سبز بورس انرژی، بستری برای خرید برق تجدیدپذیر است. صنایع برای خرید برق از بورس انرژی میتوانند با تخمین مصرف ماه بعد، درصد مشمول مصرف خود را تبدیل به بار پایه کرده و آن را از این تابلو خریداری کنند. این کار هم تعهد ماده ۱۶ را پوشش میدهد، هم آنها را از برخی محدودیتهای مدیریت مصرف و خاموشی در دوره اوج مصرف معاف میکند.
۳. قرارداد دوجانبه با تولیدکنندگان برق تجدیدپذیر
در قالب قراردادهای بلندمدت یا میانمدت، صنعت میتواند از یک نیروگاه خصوصی برق سبز بخرد و این خرید را در گزارشهای ارسالی به توانیر و ساتبا برای رفع تعهد ماده ۱۶ استفاده کند.
نکات مهم برای صنایع در مدیریت هزینهها و جریمه ماده ۱۶
جریمه بر اساس مصرف است، نه ظرفیت انشعاب. برخی واحدها اشتباه فکر میکنند ۱٪ ظرفیت انشعاب ملاک است، در حالی که قانون و دستورالعملها صراحتاً از ۱٪ مصرف سالانه صحبت میکنند.
تعرفه برق سبز معمولاً بالاتر از تعرفه برق عادی است، بنابراین نادیده گرفتن ماده ۱۶ در بلندمدت هزینهبر خواهد بود.
احداث نیروگاه خورشیدی یا خرید برق از تابلو سبز، علاوه بر رفع تعهد، میتواند مزایایی مثل معافیت از محدودیتهای مدیریت مصرف در اوج بار را هم به همراه داشته باشد.
بخشی از درآمد حاصل از اجرای ماده ۱۶، طبق گزارشها، صرف خرید تضمینی برق تجدیدپذیر و توسعه شرکتهای دانشبنیان در حوزه انرژی میشود؛ یعنی در نهایت دوباره به همین زنجیره برمیگردد.
جمعبندی
برای یک مدیر صنعتی، دانستن نحوه محاسبه بهای انرژی مشمول مصوبه ماده ۱۶ قانون فقط یک نکته حقوقی نیست؛ بلکه مستقیماً روی:مدیریت هزینه انرژی، برنامهریزی سرمایهگذاری در نیروگاههای تجدیدپذیر، ریسک خاموشی و محدودیت مصرف تأثیر میگذارد.
اگر بدانید که فقط ۱ تا ۵ درصد از مصرف شما با یک تعرفه بالاتر محاسبه میشود، میتوانید با یک طراحی هوشمندانه (نیروگاه کوچک خورشیدی، خرید هدفمند برق سبز، یا قراردادهای دوجانبه از طریق شرکت خرده فروشی برق این هزینه را کنترل و حتی به یک مزیت رقابتی و برندینگ سبز تبدیل کنید.